.
Een nieuw jaar. Wat te verwachten van goede voornemens, van wensen, van pogingen om het anders te gaan doen? Heeft het zin om radicaal een ‘reset’ te willen? Of is het beter vriendschap te sluiten met hoe ik ben en met het leven dat ik nu leid? Wat mag ik hopen, qua mogelijke verandering, - om mijzelf niet onnodig te frustreren? Zeker is: leven is een continu transformatieproces. Alles verandert sowieso. Er bestaat geen tussenstation waarna alles okay is. Er bestaat geen mogelijkheid om helemaal opnieuw te beginnen. Ik neem altijd mijzelf mee, gesitueerd en met een geschiedenis. Ik kan van context veranderen, maar dat betekent niet dat ik me dan in een nulpunt manoeuvreer: het schip is al onderweg. Vraag is: hoe ver kan ik van koers veranderen? Om uit te zoeken, - het avontuur van een ontdekkingsreis! Ook kan ik proberen vaart te zetten in het proces, al zal het een transformatie blijven. Met geen ander eindpunt dan de dood, - maar voor wie is dat een troost? Wat overblijft is het proces. Maatstaf? Er fier op kunnen zijn!
Met denken wordt het er niet gezelliger op. Waarhedenrelativisme zwalkt tussen onverschilligheid en dogmatisme, - of is dat hetzelfde? Wanneer iemand zegt: dé waarheid bestaat niet, wat bedoelt hij dan te zeggen? Dat het hem niet uitmaakt wat een ander beweert? Dat we het gezellig moeten houden? – alsof daarmee een hoogste waarde wordt uitgesproken. Niet zelden hoor ik iemand relatief doen, terwijl zijn overtuiging er niet om liegt, wat evenwel niet ter discussie mag worden gesteld. Deze intellectuele luiheid heet vanouds: dogmatisme. Waarom niet in stelligheid beweringen doen, mét de bereidheid om er over in discussie te gaan? Een relativist neemt zichzelf niet serieus als denkend wezen; hetzelfde geldt voor een dogmaticus. De onverschillige past slechts navolging.
Wat is het soortelijk gewicht van een gedachte? Ik trap telkens weer in de illusie van het blijvende. Want wat is blijvend, en wanneer? Uiteraard zijn gedachten vluchtig; eraan willen vasthouden blijkt een hopeloze onderneming. Ze vastleggen helpt enigszins, maar dat betekent nog niet dat ze beklijven. Pas als denkgewoonte kunnen ze aanspraak maken op enige onverzettelijkheid, maar is dat gewenst?
Helaas, we denken zelden. Het meeste wat we doen is gedachten reproduceren. ‘Gedachte’ is een woord in de voltooid verleden tijd: ik heb het al eens gedacht. Denken, in de zin van: nieuwe wegen gaan, onbetreden paden ontsluiten, - het is een uitzondering. ‘Denkingen’ zou ik de zeldzaamheden willen noemen, in plaats van gedachten. Wanneer was je laatste denking?
Het verschil tussen het weer en het nieuws van de dag? Het eerste vergeten we op de dag zelf, het tweede een dag later, - of eerder.
De hype van het moment: laat het heden ongewijzigd doorgaan.
Wijsbegeerte gaat het om waarheid voor het leven, niet om ideeën en hun geschiedenis. Ideeëngeschiedenis (vaak verward met filosofie) is interessant, en er valt veel van te leren, maar met de waarheidsvraag heeft zij weinig te maken. Het is zoiets als de geschiedenis van het eten versus een lekkere maaltijd: natuurlijk kun je van zo’n geschiedenis leuke kookideeën opdoen, maar je leert er niet door koken, noch zal je smaak erdoor ontwikkelen, en het levert evenmin een maaltijd op. Een ideeënhistoricus (lees: academisch filosoof) kan heel goed opvattingen van filosofen onderzoeken en presenteren zonder er zelf enige connectie mee te hebben, - als wetenschapper wordt dat ook niet van je verwacht. Een wijsgeer kan hier geen genoegen mee nemen, en onderzoekt wat zo’n opvatting zou kunnen bijdragen aan meer begrip, van hemzelf als mens en van de wereld waarin hij leeft, - oftewel: van de menselijke conditie. Plus de vraag hoe dit begrip van betekenis kan zijn voor de persoon in kwestie: maakt het verschil in de praktijk van alledag? Wat draagt het bij aan mijn leef- en denkwijze en wat kan ik ermee doen?
De wereld gaat aan actie ten onder. Hoeveel van de dagelijkse ellende is te wijten aan problemaholisme? Verslaafd zijn aan actie, aan handelen, aan problemen oplossen. Alsmaar iets willen verhelpen. Ongelukkig worden als er geen probleem op tafel ligt. Voortgedreven door ‘druk, druk, druk’, en menen dat je er beter van wordt, of nog erger: gelukkig. Mantra: Verandering moet! Activisme is allang niet meer het monopolie van actievoerders. De hele economie is ervan vergeven. Zelfs ambtenaren zijn eraan gaan geloven. Moeten zij ondertussen niet pro-actief op zoek naar problemen waar burgers last van zouden kunnen gaan krijgen? Wie ontsnapt er aan de koorts van het ‘nieuwe’? Dingen die jarenlang prima functioneren moeten opeens anders. Verbetering? Zelden. Is ook niet belangrijk. Waar het om gaat: het moet anders! En als je geen probleem hebt, dan is dat het probleem, en wij hebben er een oplossing voor!
Herwaardering van alle waarden. Stel, Europa verkeert in een diepe crisis, en niet sinds banken en regeringen er een zootje van blijken te hebben gemaakt, maar al veel langer. Laten we een fors deel van de 20ste eeuw erbij nemen. Vanaf WO-I, zeg maar. Een civilisatorische crisis. Eén waarin de waarheden en waarden welke zich sinds de Grieks-Romeinse Oudheid op dit continent hebben ontwikkeld, hun geloofwaardigheid hebben verloren, en die dringend doet verlangen naar nieuwe. Of naar een herstel van de oude, - al is dat een hopeloze strijd, een reactionair achterhoedegevecht. Een beschavingscrisis met als absoluut dieptepunt de nazistische terreur, - een catastrofe waarin alles van waarde zijn kwetsbaarheid toonde en ook daadwerkelijk werd vermoord. Stel dat het enige positieve, maar dan ook werkelijk het enige, van deze catastrofe is geweest: de vernietiging van vermolmde waarheden. Waarheden die krachteloos bleken te zijn (geworden) om nog weerstand te bieden aan een vitalistische en/doch moorddadige ideologie. Als dit zo is, wat hebben we dan sinds deze catastrofe gedaan om verouderde waarheden en waarden te vervangen? Zijn de huidige crises (en ik denk dan met name aan de liberaal-economische en aan de klimaatcrisis) een aanwijzing dat die herwaardering nog lang niet is voltooid?
Hoeveel discursiviteit is goed voor mij? En wat voor? Lezen, discussiëren, internetten, schrijven,... Rusteloosheid lijkt erdoor te worden versterkt, in plaats van verminderd of gekanaliseerd.
Vertwijfeling. We leven in een spirituele supermarkt, met een enorm aanbod aan opties ter levensoriëntatie en voor persoonlijke groei. Het aanbod komt van over de hele planeet en uit alle tijden. In de cultuur, als openbare marktplaats, loopt alles door elkaar heen en doen alle aanbieders hun best om zichzelf aan te prijzen. Hoe hierin te kiezen? Uitproberen? En waar ga je dan op af? Hoe het ‘voelt’? Wellicht dat een levend bewijs het meest overtuigend zou zijn: iemand die metterdaad laat zien hoe het is om een welbepaalde leef- en denkwijze te cultiveren. Wonderlijk dat er zo weinig van die mensen zijn. En als ze al te vinden zijn, blijken ze bij nader onderzoek er vaak bekaaid van af te komen, in vergelijking met het ideaal dat ze voorgeven. En verder? De meesten van ons doen maar wat, min of meer bewust, - althans, die indruk krijg ik. Levenskunst, ik heb er soms weinig hoop op. Heeft het wel zin om een bijzondere kwaliteit van leven na te streven? Is het gewone dan toch het hoogst haalbare?!
.
No comments:
Post a Comment