Week 34

.

Kan kunst bloeien in een cultuur die niet in zichzelf gelooft en alles evenveel waard vindt?

Kan het leven optimaal worden ervaren in een maatschappij die zich geen hoger doel stelt dan consumptie, instrumenteel rationalisme en economische groei?

Kan levenskunst enige betekenis hebben wanneer haar actieradius wordt gereduceerd tot persoonlijk welzijn?


De geschiedenis van de mensheid kent gelukkige perioden waarin het gelukt is om een evenwicht (en een verzoening) tot stand te brengen tussen (verder) ontwikkeld bewustzijn enerzijds en werkelijkheid anderzijds, inclusief menselijke wereld. Zoals blijkt in kunst. Dit zijn vrijwel zonder uitzondering voorbije stadia. (Waar is nu zo’n situatie te vinden?) Het komt erop aan in veranderde omstandigheden tot een nieuw evenwicht te komen, en ook dit zal weer slechts tijdelijk blijken te zijn.

Wanneer een van de functies van religie is geweest om mensen te verenigen, door verschillen te overstijgen, en ook te (onder)scheiden van andersdenkenden, wat kan dan, postreligieus, deze functie vervangen? Of is zij niet meer van belang?

Wat voor cultureel en politiek bewustzijn dient levenskunst te begeleiden om haar menswaardig te laten zijn?


Is een methode mogelijk, een heuristische methode, om concepten voor een nieuwe toekomst in het leven te roepen (en daarmee ook bij te dragen aan het ontstaan ervan)? Een methode die maximaal ruimte laat aan serendipiteit, aan het vinden van iets dat men niet gezocht heeft, - cruciaal, wil er sprake zijn van vernieuwende concepten. Hoe het ongekende laten ontstaan uit reeds bekende elementen?

.

Week 33

.

Wat is het leven méér dan het banaal uitzitten ervan: de levensfuncties zo goed mogelijk vervullen, af en toe een verzetje, de boel opleuken, etc?

Kan het méér zijn?

Moet het méér zijn?

Anderen helpen? Okay. Maar behalve hen helpen wanneer in directe nood (belangrijk), wat méér? Waartoe?

Om hen te helpen net zo banaal te gaan leven als degenen die niet in nood leven?

Omwille van welvaart en rijkdom? Boven een redelijk minimum heeft het vergaren van middelen me nooit kunnen boeien. Waarom me er dan aan wijden en anderen erbij helpen? Waarom me inzetten voor welvaartsbevordering wanneer het voor mezelf geen prioriteit is?

Interessanter is wat er met middelen anders gedaan kan worden dan zwemmen in persoonlijk welzijn.

Vaak lijken we te druk, óf met overleven, óf met het vergaren van welvaart en middelen ter bevrediging van de behoefte aan geluk, óf met aangenaam tijdverdrijf, - te druk om de banaliteit van alles in te zien. Geluk? Wat voor geluk?

De gek die schijnbare onzin uitkraamt over het leven dat niet deugt en de verveelde burger die niet verder komt dan gebabbel, - ze zouden wel eens meer met elkaar te maken kunnen hebben dan op het eerste gezicht lijkt: de treurigheid van het alledaagse leven.


Waartoe mijn leven? Natuurlijk voor mijn dierbaren, maar méér dan dat? (En ook dan: wie denkt nog aan zijn gestorven grootouders?) Wat is mijn inspanning waard?

Ik breng in de openbaarheid wat ik als belangrijk ervaar, opdat ik elk moment kan dood gaan.

Ontwikkeling is niet consequent. Wie per se consequent wil zijn, staat zich geen ontwikkeling toe.

Poëzie mag zo onredelijk zijn als mijn beleving, en meer nog: wat zou het leven zijn zonder?

We laten ons zo vaak beetnemen door het poëtische moment van behoeften en verlangens: wat is een goede reden om de magie ervan door te prikken en aan de schandpaal der illusies te nagelen?

Wanneer hoef ik me niet meer druk te maken over of me bedreigd te voelen door andersdenkenden? Wanneer ik inzicht heb ik mijn eigen motieven, intenties en doeleinden. Zolang ik slechts intuïtief weet wat ik wil, zal ik in de emotie schieten wanneer ik me bedreigd voel in wat voor mij belangrijk is, zonder expliciet te weten waarom.

Spiritualiteit is het soigneren van datgene wat ons tot mens maakt, nl ons bewustzijn.

Het wonder: ik, mens, zie juist niet overal bewustzijn (zoals ik dat zelf ervaar).

Mogelijkheid. Wij bewegen ons niet in een bewuste ruimte, met dieren en planten die slechts beperkt deel hebben aan die bewustheid. De ruimte zoals wij die ons bewust zijn, is een creatie van het menselijk bewustzijn.

In welke positie moet ik mij zetten om het te doen lijken dat het licht van elders komt?

De mens heeft er millennia over gedaan om geest geboren te laten worden, als mogelijkheid van zijn organisme. Daartoe heeft hij zich zelfs lange tijd tegen het lichaam moeten keren, als tegenmacht, waarop geest veroverd diende te worden.

God is een zelfstimulatie van (en voor) menselijk bewustzijn.

Om iets te zien moet de lichtbron uit het zicht verdwijnen. Zegt dat iets over bewustzijn en de fenomenen die het in het leven roept?

Het ding-op-zich is een niets dat de mogelijkheid biedt tot telkens andere kenwijzen.

Mijn gewoontes, en dus ook mijn levenshouding, zijn niet per se natuurlijk of passend. Ze zouden anders kunnen zijn. Hoe? En waartoe?

Sterrenhemel, helaas, er valt niets aan je te ontdekken, dat van levensbetekenis zou kunnen zijn, behalve wanneer we ander bewustzijn zouden ontmoeten, hetgeen niet onmogelijk, maar wel onwaarschijnlijk is.

.

Week 32

.

De existentiële zoektocht is een persoonlijke. Het heeft geen enkele zin om de eigen zoektocht te vergelijken met die van anderen, of af te meten aan een algemene maatstaf.

Voor mij, subject, kan de passie voor waarheid slechts genadeloos zijn, of zij is niet.

Hoe vaak proberen we niet de werkelijkheid in de mal van het denken te persen? Hoe vaak wordt zij niet gemangeld om haar passend te maken aan wat wij van haar willen?

Betekent leven vanuit een diepe acceptatie van het leven ook dat je alle opvattingen over het leven accepteert?

In spiritualiteit wemelt het van waanvoorstellingen die een soort Disneywereld van onbezorgdheid en geluk voorspiegelen.

Valse hoop. Funest voor de geestelijke gezondheid zijn tal van voorstellingen die de hoop voeden op een ‘goed leven’. (Een paradijselijk hiernamaals of volgend leven laat ik hier buiten beschouwing, - te evident een product van wensdenken.) Van ‘positief denken’ en dromen over een Oosterse verlichting tot het geloof in een harmonieuze wereld en de politieke of morele strijd tussen goed en kwaad: het zijn even zovele uitingen van een fabulerend bewustzijn dat de eigen werkelijkheid niet onder ogen wil zien en zich verliest in fantasieën. Ze worden gelooft, niet ondanks, maar dankzij hun irrealisme.

.

Week 31, 2012

.

Zonder verwarring geen waarheid. Mensen die menen dat waarheid geen onderwerp van wijsbegeerte meer is, zijn kennelijk zo verward dat zij deze staat van geest als volstrekt vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen.

Om wat voor waarheid gaat het filosofisch? Wat voor waarheid is nodig om goed (samen) te leven?

Als het waar is dat velen van ons (zo niet allen) in verwarring leven, wat in de wereld is dan niet allemaal product van verwarring?

Zinloze hypothese: Hoe ziet de wereld eruit zonder verwarring en zonder vertekenende begeerte?

Moraliseren. Het heeft weinig zin om de financiële crisis te wijten aan de moraal van beurshandelaren: hun egoïsme en hebzucht. Alsof dat in andere beroepen geen rol zou spelen. De financiële crisis is geen morele kwestie, maar een systeemprobleem, zeker wanneer gigantische winsten kunnen worden gemaakt ten koste van de portemonnee van vele onwetende burgers. Zonder ingebouwde regulering kun je niet verwachten dat individuen de verleiding van groot geld zullen weerstaan.

.

Week 30

.

Alles verandert, ook mijn bewustzijn.

Alles is voorwaardelijk, ook mijn bewustzijn.

Hoe zou een ‘oorspronkelijk bewustzijn’ hierop een uitzondering kunnen zijn?

Er bestaat geen ‘oorspronkelijk bewustzijn’ dat er altijd al zou zijn.

Ontwaakt bewustzijn ontstaat (en dooft) evenzeer in voorwaardelijkheid, net als al het andere.

Boeddhisme is in feite verbijsterend filosofisch, in de zin dat het de waarheid en niets dan de waarheid zoekt wat betreft de menselijke conditie, om te beginnen met het streven naar geluk, en de onrust en het lijden die we daarin tegenkomen. Verlichting (of ontwaken) is niet een gelukzalige zijnstoestand, maar een vrij zijn van verwarring en (vertekenende) begeerte, - beide beschouwd als bron van onrust en lijden. Met name verwarring, als een verkeerde voorstelling van de aard der dingen, is een filosofisch onderwerp, en samenhangend met die andere boosdoener: begoocheld worden door begeerte. Immers, is filosofie niet een passie voor waarheid? Met als leidende vraag: de waarheid waarvan, en met het oog waarop? Filosofie kan van boeddhisme leren dat deze laatste vraag geen willekeurige is. Of beter gezegd: een wederherinnering van wat ooit ook haar belangrijkste thema was.

.

Week 29

.

Hoe zou de wereld eruit zien, wat zou er gebeuren met conflicten, hoe zou het er voorstaan met de natuur, ons leefmilieu, wanneer iedereen zijn uiterste best zou doen om van het leven te houden?

Ultieme catastrofilie. Hoe het verstand en de levenslust aan te spreken van mensen die geloven in een Eindtijd? Niets lijkt hen méér de moeite waard dan een rampzalig vooruitzicht. De Eindtijd, - een catastrofiele profetie die zij graag meehelpen waar maken! Elke ramp is welkom. Wat is bestand tegen mensen die het Niets willen? Hoe deze wereldmoeheid, dit nihilisme, deze levensvijandigheid te bestrijden? Is er iets dat hen ervan kan overtuigen om de aarde trouw te worden? Zelfs liefde is geen redmiddel, want zij blijkt anders gericht te kunnen worden, voorbij wat leeft.

Helaas brengt zelfhaat niet alleen de nihilisten om (zeker wanneer zij over massavernietigingswapens beschikken), anders zou collectieve zelfmoord een aanrader kunnen zijn.

(Een Eindtijd lijkt vooral een monotheïstische fantasie te zijn, - een goede reden om te hopen op een nieuwe generatie religies, ervan uitgaande dat religie een onuitroeibaar menselijk fenomeen is.)

Hoe kan mijn geest tot bloei komen anders dan door mij te vormen aan ontmoetingen, gebeurtenissen en nieuwe omstandigheden!

Zich uitverkoren achten is een uitdrukking van minachting voor het leven. Immers, wat zou uitverkorenschap betekenen zonder dat men zich gerechtigd acht om medemensen als minderwaardig te beschouwen?

De fantasie uitverkoren te zijn, Eindtijdverwachtingen, religieus gelegitimeerde levensvijandigheid: het gebeurt allemaal in naam van bovenzintuiglijke onbekendheid. Wie kan hopen op een andere wereld, kan deze wereld laten voor wat zij is, hoeft er niet alles aan te doen om zich te verzoenen met het leven zoals het zich nu voordoet. Het stelt een grens aan veranderingsbereidheid: zowel wat de wereld betreft als zichzelf.

Taakstelling nieuwe metafysica. Hoe het aardse leven zodanig aan te prijzen dat het catastrofiele apocalypse-gelovigen, hiernamaalsfanaten én rücksichtslose consumentisten ervan zal overtuigen om de aarde trouw te worden?

Hoeveel relaties zijn niets dan verhulde kinderwensen? Een man die in zijn geliefde een vervanging zoekt voor zijn moeder, - hij wil aan de borst. Een vrouw die in haar geliefde een vervanging zoekt voor haar vader, - zij wil dat hij voor haar zorgt en haar beschermt. Wat is nodig om aan deze projecties te ontsnappen? Een kind?

De actieradius van creativiteit. Veranderlijkheid serieus nemen impliceert dat het onzinnig is om naar blijvende effectiviteit te streven. Creatieve effectiviteit begint in het moment van de actie, en eindigt meestal snel daarna, met eventueel een doorwerking, maar wat voor zin heeft het om daarop aan te sturen?

Wat in kunst welonderscheiden is (een kunstcriticus en een kunstenaar doen duidelijk verschillende dingen) lijkt in filosofie gemakkelijk door elkaar te lopen.

Waarom zou je je met filosofie bezig houden als het niet helpt om beter te leven, hier en nu, persoonlijk dan wel collectief?

Een filosofie die niet de relativiteit van haar argumentatie in ere houdt, verliest zich in de verabsolutering van een hulpmiddel.


Niet waarheid is het punt - waarheden zijn er vele, en in tal van maten en soorten -, maar waartoe waarheid, met het oog op welke zaak van levensbetekenis?
(Spinoza's Ethica, bijvoorbeeld, kan in menig opzicht waar zijn, maar is zijn streven het mijne? Ben ik uit op hetgeen waarin dit magistrale werk wil inleiden, gemoedsrust? Om maar te zwijgen van de waarheid van het moment die op niets anders uit is dan het bevredigen van nieuwsgierigheid of het voorkomen van verveling, - ik denk aan sociale netwerken zoals Facebook en aan het nieuws van de dag. Waartoe zou ik me ermee inlaten?)


Wanneer een vraag gesteld wordt, is de belangrijkste vraag doorgaans een andere: wat wil je met die vraag? Wat wil hij bewerkstelligen?

.

Week 28

.

Een courante illusie is dat een mens van nature verantwoordelijk is, - zoals blijkt in opvoeding en in het sociale verkeer. Hij wordt verantwoordelijk gemaakt, door het appèl dat anderen op hem doen, door de vragen die hem worden gesteld over zijn doen en laten, doordat anderen hem laten merken wat zijn gedrag met hen doet. Elkaar met rust laten is funest voor verantwoordelijkheidsbesef.

Onpersoonlijk gezien is de immigrant de verrassende factor in sport, cultuur, politiek en religie, waardoor dreigende voorspelbaarheid en vaste verhoudingen worden doorbroken. En als vreemde is zijn aanwezigheid een welkome aanslag op het ongedachte dat anders onder de aandachtsdrempel blijft.

Is het voldoende dat iemand een actie of bezigheid als zinvol beleeft? Is niet ook een sociale vorm nodig, een inbedding in het cultureel-maatschappelijke leven, een praxis, als vehikel voor objectieve zinvolheid? Kan ‘zinvol’ zonder een poot aan de grond in de wereld?

De universele mens is een individu: wie zou het willen bestrijden, en in naam van wie of wat? Individualiteit is het enige principe dat iedere mens aangaat. Iedereen die dit ontkent bezondigt zich aan een performatieve tegenspraak. Het individu beleeft zich als uniek menselijk wezen: niemand wil inwisselbaar zijn, wil over het hoofd worden gezien als ware hij een niemand, wil worden aangezien voor een ander. Elke filosofie die dit existentiële feit negeert is een leugen, - waarmee ook het verschil is aangegeven met wetenschap, waarin individualiteit überhaupt niet gedacht kan worden.

Niet de doeloorzakelijkheid van idealen of utopieën, vanuit het toekomstige gedacht, maar in het heden transformeren en zich laten transformeren, in relaties, ontmoetingen, gesprekken, gebeurtenissen, situaties. (Wat voor ethos is nodig om dit aan te kunnen, vruchtbaar te maken, en niet te laten ontaarden in gratuite willekeur?)

Filosofie: cruciaal is niet wat ik allemaal weet, maar waartoe, omwille van wat voor leven?

.