Week 32

.

De existentiële zoektocht is een persoonlijke. Het heeft geen enkele zin om de eigen zoektocht te vergelijken met die van anderen, of af te meten aan een algemene maatstaf.

Voor mij, subject, kan de passie voor waarheid slechts genadeloos zijn, of zij is niet.

Hoe vaak proberen we niet de werkelijkheid in de mal van het denken te persen? Hoe vaak wordt zij niet gemangeld om haar passend te maken aan wat wij van haar willen?

Betekent leven vanuit een diepe acceptatie van het leven ook dat je alle opvattingen over het leven accepteert?

In spiritualiteit wemelt het van waanvoorstellingen die een soort Disneywereld van onbezorgdheid en geluk voorspiegelen.

Valse hoop. Funest voor de geestelijke gezondheid zijn tal van voorstellingen die de hoop voeden op een ‘goed leven’. (Een paradijselijk hiernamaals of volgend leven laat ik hier buiten beschouwing, - te evident een product van wensdenken.) Van ‘positief denken’ en dromen over een Oosterse verlichting tot het geloof in een harmonieuze wereld en de politieke of morele strijd tussen goed en kwaad: het zijn even zovele uitingen van een fabulerend bewustzijn dat de eigen werkelijkheid niet onder ogen wil zien en zich verliest in fantasieën. Ze worden gelooft, niet ondanks, maar dankzij hun irrealisme.

.

Week 31, 2012

.

Zonder verwarring geen waarheid. Mensen die menen dat waarheid geen onderwerp van wijsbegeerte meer is, zijn kennelijk zo verward dat zij deze staat van geest als volstrekt vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen.

Om wat voor waarheid gaat het filosofisch? Wat voor waarheid is nodig om goed (samen) te leven?

Als het waar is dat velen van ons (zo niet allen) in verwarring leven, wat in de wereld is dan niet allemaal product van verwarring?

Zinloze hypothese: Hoe ziet de wereld eruit zonder verwarring en zonder vertekenende begeerte?

Moraliseren. Het heeft weinig zin om de financiële crisis te wijten aan de moraal van beurshandelaren: hun egoïsme en hebzucht. Alsof dat in andere beroepen geen rol zou spelen. De financiële crisis is geen morele kwestie, maar een systeemprobleem, zeker wanneer gigantische winsten kunnen worden gemaakt ten koste van de portemonnee van vele onwetende burgers. Zonder ingebouwde regulering kun je niet verwachten dat individuen de verleiding van groot geld zullen weerstaan.

.

Week 30

.

Alles verandert, ook mijn bewustzijn.

Alles is voorwaardelijk, ook mijn bewustzijn.

Hoe zou een ‘oorspronkelijk bewustzijn’ hierop een uitzondering kunnen zijn?

Er bestaat geen ‘oorspronkelijk bewustzijn’ dat er altijd al zou zijn.

Ontwaakt bewustzijn ontstaat (en dooft) evenzeer in voorwaardelijkheid, net als al het andere.

Boeddhisme is in feite verbijsterend filosofisch, in de zin dat het de waarheid en niets dan de waarheid zoekt wat betreft de menselijke conditie, om te beginnen met het streven naar geluk, en de onrust en het lijden die we daarin tegenkomen. Verlichting (of ontwaken) is niet een gelukzalige zijnstoestand, maar een vrij zijn van verwarring en (vertekenende) begeerte, - beide beschouwd als bron van onrust en lijden. Met name verwarring, als een verkeerde voorstelling van de aard der dingen, is een filosofisch onderwerp, en samenhangend met die andere boosdoener: begoocheld worden door begeerte. Immers, is filosofie niet een passie voor waarheid? Met als leidende vraag: de waarheid waarvan, en met het oog waarop? Filosofie kan van boeddhisme leren dat deze laatste vraag geen willekeurige is. Of beter gezegd: een wederherinnering van wat ooit ook haar belangrijkste thema was.

.

Week 29

.

Hoe zou de wereld eruit zien, wat zou er gebeuren met conflicten, hoe zou het er voorstaan met de natuur, ons leefmilieu, wanneer iedereen zijn uiterste best zou doen om van het leven te houden?

Ultieme catastrofilie. Hoe het verstand en de levenslust aan te spreken van mensen die geloven in een Eindtijd? Niets lijkt hen méér de moeite waard dan een rampzalig vooruitzicht. De Eindtijd, - een catastrofiele profetie die zij graag meehelpen waar maken! Elke ramp is welkom. Wat is bestand tegen mensen die het Niets willen? Hoe deze wereldmoeheid, dit nihilisme, deze levensvijandigheid te bestrijden? Is er iets dat hen ervan kan overtuigen om de aarde trouw te worden? Zelfs liefde is geen redmiddel, want zij blijkt anders gericht te kunnen worden, voorbij wat leeft.

Helaas brengt zelfhaat niet alleen de nihilisten om (zeker wanneer zij over massavernietigingswapens beschikken), anders zou collectieve zelfmoord een aanrader kunnen zijn.

(Een Eindtijd lijkt vooral een monotheïstische fantasie te zijn, - een goede reden om te hopen op een nieuwe generatie religies, ervan uitgaande dat religie een onuitroeibaar menselijk fenomeen is.)

Hoe kan mijn geest tot bloei komen anders dan door mij te vormen aan ontmoetingen, gebeurtenissen en nieuwe omstandigheden!

Zich uitverkoren achten is een uitdrukking van minachting voor het leven. Immers, wat zou uitverkorenschap betekenen zonder dat men zich gerechtigd acht om medemensen als minderwaardig te beschouwen?

De fantasie uitverkoren te zijn, Eindtijdverwachtingen, religieus gelegitimeerde levensvijandigheid: het gebeurt allemaal in naam van bovenzintuiglijke onbekendheid. Wie kan hopen op een andere wereld, kan deze wereld laten voor wat zij is, hoeft er niet alles aan te doen om zich te verzoenen met het leven zoals het zich nu voordoet. Het stelt een grens aan veranderingsbereidheid: zowel wat de wereld betreft als zichzelf.

Taakstelling nieuwe metafysica. Hoe het aardse leven zodanig aan te prijzen dat het catastrofiele apocalypse-gelovigen, hiernamaalsfanaten én rücksichtslose consumentisten ervan zal overtuigen om de aarde trouw te worden?

Hoeveel relaties zijn niets dan verhulde kinderwensen? Een man die in zijn geliefde een vervanging zoekt voor zijn moeder, - hij wil aan de borst. Een vrouw die in haar geliefde een vervanging zoekt voor haar vader, - zij wil dat hij voor haar zorgt en haar beschermt. Wat is nodig om aan deze projecties te ontsnappen? Een kind?

De actieradius van creativiteit. Veranderlijkheid serieus nemen impliceert dat het onzinnig is om naar blijvende effectiviteit te streven. Creatieve effectiviteit begint in het moment van de actie, en eindigt meestal snel daarna, met eventueel een doorwerking, maar wat voor zin heeft het om daarop aan te sturen?

Wat in kunst welonderscheiden is (een kunstcriticus en een kunstenaar doen duidelijk verschillende dingen) lijkt in filosofie gemakkelijk door elkaar te lopen.

Waarom zou je je met filosofie bezig houden als het niet helpt om beter te leven, hier en nu, persoonlijk dan wel collectief?

Een filosofie die niet de relativiteit van haar argumentatie in ere houdt, verliest zich in de verabsolutering van een hulpmiddel.


Niet waarheid is het punt - waarheden zijn er vele, en in tal van maten en soorten -, maar waartoe waarheid, met het oog op welke zaak van levensbetekenis?
(Spinoza's Ethica, bijvoorbeeld, kan in menig opzicht waar zijn, maar is zijn streven het mijne? Ben ik uit op hetgeen waarin dit magistrale werk wil inleiden, gemoedsrust? Om maar te zwijgen van de waarheid van het moment die op niets anders uit is dan het bevredigen van nieuwsgierigheid of het voorkomen van verveling, - ik denk aan sociale netwerken zoals Facebook en aan het nieuws van de dag. Waartoe zou ik me ermee inlaten?)


Wanneer een vraag gesteld wordt, is de belangrijkste vraag doorgaans een andere: wat wil je met die vraag? Wat wil hij bewerkstelligen?

.

Week 28

.

Een courante illusie is dat een mens van nature verantwoordelijk is, - zoals blijkt in opvoeding en in het sociale verkeer. Hij wordt verantwoordelijk gemaakt, door het appèl dat anderen op hem doen, door de vragen die hem worden gesteld over zijn doen en laten, doordat anderen hem laten merken wat zijn gedrag met hen doet. Elkaar met rust laten is funest voor verantwoordelijkheidsbesef.

Onpersoonlijk gezien is de immigrant de verrassende factor in sport, cultuur, politiek en religie, waardoor dreigende voorspelbaarheid en vaste verhoudingen worden doorbroken. En als vreemde is zijn aanwezigheid een welkome aanslag op het ongedachte dat anders onder de aandachtsdrempel blijft.

Is het voldoende dat iemand een actie of bezigheid als zinvol beleeft? Is niet ook een sociale vorm nodig, een inbedding in het cultureel-maatschappelijke leven, een praxis, als vehikel voor objectieve zinvolheid? Kan ‘zinvol’ zonder een poot aan de grond in de wereld?

De universele mens is een individu: wie zou het willen bestrijden, en in naam van wie of wat? Individualiteit is het enige principe dat iedere mens aangaat. Iedereen die dit ontkent bezondigt zich aan een performatieve tegenspraak. Het individu beleeft zich als uniek menselijk wezen: niemand wil inwisselbaar zijn, wil over het hoofd worden gezien als ware hij een niemand, wil worden aangezien voor een ander. Elke filosofie die dit existentiële feit negeert is een leugen, - waarmee ook het verschil is aangegeven met wetenschap, waarin individualiteit überhaupt niet gedacht kan worden.

Niet de doeloorzakelijkheid van idealen of utopieën, vanuit het toekomstige gedacht, maar in het heden transformeren en zich laten transformeren, in relaties, ontmoetingen, gesprekken, gebeurtenissen, situaties. (Wat voor ethos is nodig om dit aan te kunnen, vruchtbaar te maken, en niet te laten ontaarden in gratuite willekeur?)

Filosofie: cruciaal is niet wat ik allemaal weet, maar waartoe, omwille van wat voor leven?

.

Week 27, 2012

.

Is de werkelijkheid een orde (inclusief afwijkingen, abnormaliteit en deficiënte modi), maar zie ik die orde niet? Of is de werkelijkheid een enorme, ja oneindige baaierd aan mogelijkheden, waarin ik zelf een (voor mij leefbare) orde dien te scheppen? Of, ook een optie, dien ik simpelweg een bewustzijn te ontwikkelen dat met deze baaierd weet om te gaan?

Is het nagestreefde ethos een kwestie van ontdekken of van uitvinden?

‘Ontdekken’ veronderstelt een te ontdekken waarheid; die waarheid is misschien moeilijk te vinden, maar zij is er. Je kunt dan spreken van ‘leven zoals het bedoeld is’, als zou er een eeuwige ‘essentie’ bestaan, waaraan mensen deelhebben, mits zij zich ontdoen van verwarring.

‘Uitvinden’ veronderstelt mogelijkheden en ruimte voor creativiteit; niets staat vast. Wellicht dat rekening moet worden gehouden met randvoorwaarden (niet alles is mogelijk of wenselijk), maar daarbinnen valt van alles te willen. Menszijn is worden wie je bent, namelijk een worden.

Heb steeds meer het idee dat de mens als ‘minst vastgestelde dier’ in feite de kwestie is. Oftewel bewustzijn, of denktaligheid, - hetgeen menselijke mogelijkheden heeft doen exploderen, ver voorbij wat zgn natuurlijk is!

De berg Sinaï hoger bestijgen. ‘Goden’ zijn een fantastische uitvinding, een met diepe impact, - en voorbeeld van de geweldige creativiteit van mensen! Helaas, zij hebben hun langste tijd gehad. Is de mensheid in staat tot andere uitvindingen, soortgelijk in macht en uitwerking, maar aangepast aan nieuwe omstandigheden, ook wat betreft menselijke (zelf)kennis? Zijn wij in staat tot een uitvinding met toekomst?

.

Week 26

.

Cultuur is onderdeel van de menselijke conditie: wij scheppen ons een wereld. Duidingen van ervaringen hebben dan ook niet alleen te maken met hetgeen de persoon in kwestie meemaakt, maar verwijzen ook naar een culturele context, en de rol/waarde die de duiding daarin speelt/heeft. Een ervaring duiden als religieus, bijvoorbeeld, is van een ander gewicht in een cultuur wier discours religieus is, dan in een seculiere cultuur. Zoals een cultuur opgevat kan worden als een overlevingsstrategie, zo kan een beroep op wat dominant is in die cultuur dat ook zijn. Hetzelfde geldt omgekeerd voor kritiek: zij kan worden ervaren als een bedreiging, ook persoonlijk,  - in zoverre het eigen overleven afhankelijk wordt gemaakt van het overleven van de cultuur waarmee men zich identificeert.

Oordeelsvermogen dat zich laat leiden door identiteit is gedreven door angst.

Een wereldbeeld wordt niet beslist op rationele argumenten, maar op instemming vanuit een levensgevoel.

Net als cultuur is filosofie een evolutionaire aanpassingsstrategie.

Hoe groots, diep en uitgewerkt filosofische tradities ook mogen zijn, hoe waar of kloppend zij ooit ook mogen zijn geweest, wanneer de menselijke conditie verandert, ontkomen ook zij niet aan aanpassing, herschrijving dan wel herijking. En als de verandering werkelijk diepgaand is, noopt dit zelfs tot een radicale her-denking.

Filosofieën zijn tijdelijke hypotheses waarin mensen met een passie voor waarheid naar beste weten en met behulp van middelen (wat betreft kennis en ervaring) die dan beschikbaar zijn, pogen zich te verzoenen met de menselijke conditie, welke aan verandering onderhevig is, zij het langzaam.

Passie voor waarheid. Is de rede voldoende om wijsbegeerte te beoefenen? Nee, maar zij is wel het belangrijkste instrument, inclusief twijfel, kritische zin en onderscheidingsvermogen.

Iets kan nieuw zijn in de ogen van anderen, of zelfs in cultureel opzicht, en iets kan nieuw zijn voor iemand persoonlijk, bijvoorbeeld omdat hij zich iets heeft eigen gemaakt (ook al is het algemeen bekend). In het eerste geval kun je spreken van ‘origineel’; in het tweede van ‘oorspronkelijk’, - en is nauw verwant aan authenticiteit.

.