Week 38

.

Internet is gerealiseerde metafysica: de welhaast absolute werkelijkheid van de geest. De geest die zich onafhankelijk heeft gemaakt van het lichaam, los ook van de beperkingen van ruimte en tijd. Om zich aldus een eigen wereld te creëren, alomtegenwoordig en alwetend. Het wachten is op haar almacht.

Zijnsvergetelheid? Om te beginnen, wat roept ‘zijn’ bij mij op? Een eerste associatie: er zijn, zonder voorwaarden of excuses, zonder mitsen of maren. Een diepe acceptatie van het bestaan. Als zodanig is ‘zijn’ een zaak van bewustzijn, van gewaarzijn, van een opgeruimd gemoed.

Sinds wanneer is het aan de democratische rechtstaat om het gevoel van gelovigen te verdedigen tegen belediging? Een democratische rechtstaat zou er nooit zijn gekomen zonder kwetsing van gelovigen en hun pogingen om van de staat een geloofsgemeenschap te maken.


Primaat van de beleving. De menselijke geest is ook in staat tot manoeuvres die mij een gevoel van vervreemding geven. Wanneer ik mij in een massa bevind, bijvoorbeeld, de gedachte dat ik één van de vele miljoenen ben, anoniem, onbetekenend, een exemplaar van de soort die in grote lijnen hetzelfde doet als alle andere exemplaren. Of wanneer ik wetenschappelijke teksten lees waarin menszijn wordt bestudeerd met een gedesinteresseerde, objectiverende blik; het menselijk doen en laten bekeken vanuit een volstrekt extern standpunt, alsof het mieren betreft, - ook dan kan een kilte zich van mij meester maken, een kilte met een verlammende uitwerking op mijn zin in het leven. De enige remedie tegen deze mogelijkheid van de menselijke geest is voor mij: het primaat van de beleving herstellen. Een terugkeer in mijn lijfelijk bewustzijn. Het eerste is namelijk: hoe ik wat dan ook van binnenuit beleef. Hoe ik mij tot iets of iemand verhoud vanuit mijn beleving. Zonder mijn subjectiviteit ben ik niemand, een nummer, een schakel in een eindeloze reeks. Natuurlijk weet ik dat ik een van de velen ben, dat alles wat ik doe tijdelijk en vergankelijk is, dat mijn relaties en vriendschappen passen binnen een gigantisch netwerk waarin hetzelfde zich eindeloos herhaalt, en nog meer van dit soort abstracties. Maar dat alles doet niets af aan het gegeven dat ik in al die grootheden voor mezelf vertrekpunt ben van waaruit ik leef, handel en betrekkingen aanga met anderen, en dat alleen zo het leven er voor mij toe doet. Dit primaat van de beleving komt niet in de plaats van die externe blik, maar komt ernaast, als eerste, als begin, - voor mij althans, en niet te negeren, op straffe van zelfvervreemding.


Gewoontes zijn het belangrijkste om me druk over te maken, wil ik van mijn leven een kunstwerk maken. Gewoontes in denken en handelen die zich voortzetten in vanzelfsprekendheid, terwijl hun ‘raison d’être’ reeds verleden tijd is. Hun gemak is ook hun ongeluk: zij zullen zich ongevraagd blijven herhalen. Gewoontes veranderen niet vanzelf: dat maakt dat zij een lot kunnen worden.

.

Week 37

.

Wat betreft vrije wil is mijn vraag niet of hij bestaat, als wel waarom de hele kwestie in mijn beleving geen rol van betekenis speelt. Verder interesseert me het verschil tussen een buitenperspectief (zoals ingenomen door een wetenschapper) en een binnenperspectief (zoals ervaren door de persoon in kwestie). Voor een gedragswetenschapper mag duidelijk zijn dat een keuze vastligt, gegeven de individuele make-up (fysiologisch, psychologisch en biografisch) en de omstandigheden. Voor mij als degene die voor een keuze staat (bijv bij verkiezingen, zeker wanneer je nog zwevend bent) ligt die keuze niet vast, - althans, zo ervaar ik het niet; ook schiet ik er niets mee op om te weten dat mijn keuze uiteindelijk gedetermineerd zal blijken te zijn.

M.a.w. wat maakt het verschil tussen een eerste persoonsperspectief en een derde persoonsperspectief? Er is geen reden om het eerste voor het laatste in te ruilen, aangezien dat onmogelijk is. Hooguit kan zich het derde persoonsperspectief voegen bij het eerste. Vraag is: waarom zou ik dat doen? Wat schiet ik ermee op?

Niet het al dan niet bestaan van een vrije wil is de moeite waard om te onderzoeken, maar het bestaan van een eerste persoonsperspectief!

En voor degenen die er van houden om met een wetenschappelijke blik naar zichzelf te kijken: hoe om te gaan met die externe blik zonder te vervallen in cynisme?

Kan een prestatie van betekenis zijn in een omgeving die zich geen hogere doelen stelt?


Ingehouden leven is een zonde tegen het leven.

Is filosofie wel het juiste adres voor persoonlijke problemen? Ik twijfel er steeds meer aan. Bezig zijn met filosofie kan wel therapeutisch werken, maar is het ook eigen aan filosofiebeoefening? Is filosofie erop uit om persoonlijke problemen op te lossen? Is het niet eerder een aardig, maar niet noodzakelijk bijeffect?

Filosofie wil begrijpen. Passie voor waarheid is haar drijfveer. Wanneer er al sprake is van ‘nut’, dan lijkt het te betreffen: aanpassing van denken en bewustzijn aan (veranderde) omstandigheden op grote schaal. Wat betekent het om nu te leven, om nu mens te zijn, om nu burger te zijn van een samenleving, om nu drager of schepper te zijn van een cultuur, van een beschaving? In filosofie gaat het niet om mij als privé-persoon, maar ben ik subject van grootheden die ook voor anderen gelden. Die benadering kan mij helpen mijzelf (als privé-persoon) te begrijpen, maar dat is niet het onderwerp van filosofiebeoefening.

Door aan filosofie te doen, maak ik mij tot subject van het zoeken naar waarheid. Dat kan een therapeutische werking hebben, maar dit effect bepaalt niet de agenda van filosofie.

‘Moeten’ en ‘mogen’ zijn geen wetenschappelijke termen.


Opvoeding als oefening in levenskunst. Mijn zoontje neemt een voorbeeld aan mij, en vooral aan mijn gedrag. Dus zal ik mij moeten afvragen, telkens weer, waarin ik een voorbeeld wil zijn.

.

Week 36

.

Eigenlijk wil ik niets anders dan zaken van levensbetekenis opnieuw doordenken en formuleren, gezien vanuit mijn situatie en in een taal die mij past. Dat hoeft niets nieuws te zijn. Een bescheiden project dus: gevolg geven aan mijn passie voor waarheid, als pad, om een bloeiend leven te leiden. Als ik in dat onderzoek stuit op een filosofie waarin ik me geheel kan vinden, prima. Ik hoef niet zonodig te scoren met een originele visie. En als ik zo’n filosofie niet vind, dan zal ik haar zelf formuleren.


Kan gewaarzijn langs filosofische weg worden voortgebracht of bevorderd?

Voortbrengen waarschijnlijk niet, omdat gewaarzijn geen vorm van denken is, maar een gebeuren voorbij denken, of eraan voorafgaand. Bevorderen misschien wel. Hoe?

Staat gewaarzijn apart van bewustzijn, of hoort het thuis in het rijtje van beleving, bewustzijn, zelfbewustzijn, kritisch bewustzijn, ironisch bewustzijn en humor? In het laatste geval zou gewaarzijn ook kunnen worden aangeduid als ‘getuigenbewustzijn’.

Ontnuchterende waarheid: een liefdesrelatie zal je nooit voor honderd procent gelukkig kunnen maken, en het is dus een dwaasheid om dat ervan te verwachten.

Van welke ontwikkeling is de menselijke geschiedenis het verhaal? Of valt er zo’n ontwikkeling niet te detecteren en is de geschiedenis niet meer dan een toevallige samenloop van omstandigheden?

.

Week 35, 2012

.

Kopfmenschen. Het is mogelijk ook aan bewustzijn verslaafd te raken, door mateloos bezig te zijn met denken, schrijven, lezen of studie. Met als meest recente variant: sociale media en internetspellen. Wat zij gemeenschappelijk hebben, is dat we louter in het hoofd zitten, met ogen en handen als voornaamste bedienden; de rest van het lichaam blijft onbetrokken en onbewogen.

ICT is de veruiterlijking van menselijk bewustzijn. De geest, onze denktaligheid, is vlees geworden, in de vorm van computers, internet en mobiele communicatie. In gereedschap en machines veruiterlijkten we reeds tal van lichamelijke functies en vergrootten de effectiviteit en actieradius ervan. ICT is van een andere orde, omdat het niet meer louter om lichamelijke functies gaat; zij is de vertaling in een apparaat van de werkzaamheid van het brein, en met groot succes. En met een oneindig bereik: de aarde heeft er een sfeer bij, de noëtische, een wereldomspannend artificieel brein.

Is de ICT-revolutie bezig ons menszijn te veranderen? Zullen we een ander soort mens worden, onherkenbaar voor eerdere generaties? Of zal de ICT slechts de oorzaak blijken van een explosie aan mogelijkheden, niet alleen in communicatie, maar op alle mogelijke gebieden, terwijl we als mens buiten schot blijven? Moeilijk voor te stellen dat dit laatste het geval zal zijn. En wat is dan ‘menszijn’? Zeker is dat de menselijke conditie bezig is zich diepgaand te wijzigen. Onze wereld is een andere aan het worden, met gevolgen voor hoe wij ons vormen, oriënteren en organiseren. Anders gezegd: Hoezeer zal deze verandering ons dwingen tot herdefinitie van onszelf en van zaken die voor menszijn van levensbelang zijn?

Publication oblige. Openbaar maken om mezelf er maximaal mee te confronteren, zodat ik er niet omheen kan.

.

Week 34

.

Kan kunst bloeien in een cultuur die niet in zichzelf gelooft en alles evenveel waard vindt?

Kan het leven optimaal worden ervaren in een maatschappij die zich geen hoger doel stelt dan consumptie, instrumenteel rationalisme en economische groei?

Kan levenskunst enige betekenis hebben wanneer haar actieradius wordt gereduceerd tot persoonlijk welzijn?


De geschiedenis van de mensheid kent gelukkige perioden waarin het gelukt is om een evenwicht (en een verzoening) tot stand te brengen tussen (verder) ontwikkeld bewustzijn enerzijds en werkelijkheid anderzijds, inclusief menselijke wereld. Zoals blijkt in kunst. Dit zijn vrijwel zonder uitzondering voorbije stadia. (Waar is nu zo’n situatie te vinden?) Het komt erop aan in veranderde omstandigheden tot een nieuw evenwicht te komen, en ook dit zal weer slechts tijdelijk blijken te zijn.

Wanneer een van de functies van religie is geweest om mensen te verenigen, door verschillen te overstijgen, en ook te (onder)scheiden van andersdenkenden, wat kan dan, postreligieus, deze functie vervangen? Of is zij niet meer van belang?

Wat voor cultureel en politiek bewustzijn dient levenskunst te begeleiden om haar menswaardig te laten zijn?


Is een methode mogelijk, een heuristische methode, om concepten voor een nieuwe toekomst in het leven te roepen (en daarmee ook bij te dragen aan het ontstaan ervan)? Een methode die maximaal ruimte laat aan serendipiteit, aan het vinden van iets dat men niet gezocht heeft, - cruciaal, wil er sprake zijn van vernieuwende concepten. Hoe het ongekende laten ontstaan uit reeds bekende elementen?

.

Week 33

.

Wat is het leven méér dan het banaal uitzitten ervan: de levensfuncties zo goed mogelijk vervullen, af en toe een verzetje, de boel opleuken, etc?

Kan het méér zijn?

Moet het méér zijn?

Anderen helpen? Okay. Maar behalve hen helpen wanneer in directe nood (belangrijk), wat méér? Waartoe?

Om hen te helpen net zo banaal te gaan leven als degenen die niet in nood leven?

Omwille van welvaart en rijkdom? Boven een redelijk minimum heeft het vergaren van middelen me nooit kunnen boeien. Waarom me er dan aan wijden en anderen erbij helpen? Waarom me inzetten voor welvaartsbevordering wanneer het voor mezelf geen prioriteit is?

Interessanter is wat er met middelen anders gedaan kan worden dan zwemmen in persoonlijk welzijn.

Vaak lijken we te druk, óf met overleven, óf met het vergaren van welvaart en middelen ter bevrediging van de behoefte aan geluk, óf met aangenaam tijdverdrijf, - te druk om de banaliteit van alles in te zien. Geluk? Wat voor geluk?

De gek die schijnbare onzin uitkraamt over het leven dat niet deugt en de verveelde burger die niet verder komt dan gebabbel, - ze zouden wel eens meer met elkaar te maken kunnen hebben dan op het eerste gezicht lijkt: de treurigheid van het alledaagse leven.


Waartoe mijn leven? Natuurlijk voor mijn dierbaren, maar méér dan dat? (En ook dan: wie denkt nog aan zijn gestorven grootouders?) Wat is mijn inspanning waard?

Ik breng in de openbaarheid wat ik als belangrijk ervaar, opdat ik elk moment kan dood gaan.

Ontwikkeling is niet consequent. Wie per se consequent wil zijn, staat zich geen ontwikkeling toe.

Poëzie mag zo onredelijk zijn als mijn beleving, en meer nog: wat zou het leven zijn zonder?

We laten ons zo vaak beetnemen door het poëtische moment van behoeften en verlangens: wat is een goede reden om de magie ervan door te prikken en aan de schandpaal der illusies te nagelen?

Wanneer hoef ik me niet meer druk te maken over of me bedreigd te voelen door andersdenkenden? Wanneer ik inzicht heb ik mijn eigen motieven, intenties en doeleinden. Zolang ik slechts intuïtief weet wat ik wil, zal ik in de emotie schieten wanneer ik me bedreigd voel in wat voor mij belangrijk is, zonder expliciet te weten waarom.

Spiritualiteit is het soigneren van datgene wat ons tot mens maakt, nl ons bewustzijn.

Het wonder: ik, mens, zie juist niet overal bewustzijn (zoals ik dat zelf ervaar).

Mogelijkheid. Wij bewegen ons niet in een bewuste ruimte, met dieren en planten die slechts beperkt deel hebben aan die bewustheid. De ruimte zoals wij die ons bewust zijn, is een creatie van het menselijk bewustzijn.

In welke positie moet ik mij zetten om het te doen lijken dat het licht van elders komt?

De mens heeft er millennia over gedaan om geest geboren te laten worden, als mogelijkheid van zijn organisme. Daartoe heeft hij zich zelfs lange tijd tegen het lichaam moeten keren, als tegenmacht, waarop geest veroverd diende te worden.

God is een zelfstimulatie van (en voor) menselijk bewustzijn.

Om iets te zien moet de lichtbron uit het zicht verdwijnen. Zegt dat iets over bewustzijn en de fenomenen die het in het leven roept?

Het ding-op-zich is een niets dat de mogelijkheid biedt tot telkens andere kenwijzen.

Mijn gewoontes, en dus ook mijn levenshouding, zijn niet per se natuurlijk of passend. Ze zouden anders kunnen zijn. Hoe? En waartoe?

Sterrenhemel, helaas, er valt niets aan je te ontdekken, dat van levensbetekenis zou kunnen zijn, behalve wanneer we ander bewustzijn zouden ontmoeten, hetgeen niet onmogelijk, maar wel onwaarschijnlijk is.

.

Week 32

.

De existentiële zoektocht is een persoonlijke. Het heeft geen enkele zin om de eigen zoektocht te vergelijken met die van anderen, of af te meten aan een algemene maatstaf.

Voor mij, subject, kan de passie voor waarheid slechts genadeloos zijn, of zij is niet.

Hoe vaak proberen we niet de werkelijkheid in de mal van het denken te persen? Hoe vaak wordt zij niet gemangeld om haar passend te maken aan wat wij van haar willen?

Betekent leven vanuit een diepe acceptatie van het leven ook dat je alle opvattingen over het leven accepteert?

In spiritualiteit wemelt het van waanvoorstellingen die een soort Disneywereld van onbezorgdheid en geluk voorspiegelen.

Valse hoop. Funest voor de geestelijke gezondheid zijn tal van voorstellingen die de hoop voeden op een ‘goed leven’. (Een paradijselijk hiernamaals of volgend leven laat ik hier buiten beschouwing, - te evident een product van wensdenken.) Van ‘positief denken’ en dromen over een Oosterse verlichting tot het geloof in een harmonieuze wereld en de politieke of morele strijd tussen goed en kwaad: het zijn even zovele uitingen van een fabulerend bewustzijn dat de eigen werkelijkheid niet onder ogen wil zien en zich verliest in fantasieën. Ze worden gelooft, niet ondanks, maar dankzij hun irrealisme.

.